Sözlük

Bu sayfalarda geçen terimlerin kısa tanımları. Her tanım tek başına okunabilir; bir terimin kendi sayfası varsa, tanım oraya bağlanıyor.

Aktivasyon-sentez hipotezi

Aktivasyon-sentez hipotezi, psikiyatrlar J. Allan Hobson ve Robert McCarley'nin 1977'de öne sürdüğü bir rüya kuramıdır. Buna göre REM uykusu sırasında beyin sapı ön beyne büyük ölçüde rastgele sinyaller gönderir, ön beyin de bu sinyalleri rüya olarak yaşadığımız imgelere ve hikâyelere dönüştürür. Hobson modeli sonradan gözden geçirdi; bugün pek çok araştırmacı rüya içeriğine ilk versiyonun tanıdığından daha fazla anlam yüklüyor.Bkz. Neden rüya görürüz? Uyku biliminin bildikleri

Anima ve animus

Anima ve animus, Carl Jung'un analitik psikolojisindeki arketiplerdir. Jung animayı erkeğin bilinçdışındaki dişil yan, animusu da kadının bilinçdışındaki eril yan olarak tanımladı. Rüyalarda çoğu zaman rüya göreni yönlendiren, cezbeden ya da zorlayan karşı cinsten bir figür olarak belirdiklerini düşünüyordu. Sonraki pek çok Jungcu bu kavramları daha esnek kullanıyor ve onları artık kesin biçimde cinsiyete bağlamıyor.Bkz. Rüyalarda Jung arketipleri: gölge, anima ve animus, eşik

Arketip

Arketip, Carl Jung'un kuramında insan ruhunda kalıtsal ve evrensel olduğu düşünülen, tekrar eden durumları nasıl hayal ettiğimizi ve onlara nasıl tepki verdiğimizi biçimlendiren bir örüntüdür; anne, kahraman, düzenbaz ya da bilge yaşlı figürü gibi. Jung arketiplerin kültürden kültüre rüyalarda, mitlerde ve dinlerde ortaya çıktığını savundu. Fikir psikoterapide ve beşerî bilimlerde etkilidir, ama deneysel araştırmayla kanıtlanmış değildir.Bkz. Rüyalarda Jung arketipleri: gölge, anima ve animus, eşik

Bilişsel davranışçı terapi (BDT)

Bilişsel davranışçı terapi, düşünceler, duygular ve davranışlar arasındaki bağlar üzerinde çalışan, yapılandırılmış ve genellikle süresi belli bir psikoterapi yöntemidir. 1960'lardan itibaren, özellikle psikiyatr Aaron Beck'in çalışmalarıyla gelişti. Kişiye işe yaramayan düşünce kalıplarını fark etmeyi ve onları kanıtlarla sınamayı öğretir. Depresyon, kaygı bozuklukları ve uykusuzluk için geniş bir araştırma birikimi vardır; kabuslar için kullanılan imgeleme provası terapisi de tekniklerinden biridir.

Bireyleşme

Bireyleşme, Carl Jung'un, kişinin bütün ve kendine özgü bir birey hâline geldiği ömür boyu süren ruhsal süreç için kullandığı terimdir. Bu süreçte gölge, anima ya da animus gibi kişiliğin bilinçdışı parçaları bilinçle ilişkiye girer. Jung rüyaları bu sürecin kendini gösterdiği başlıca yollardan biri olarak görüyordu. Jungcu analizin merkezî bir kavramıdır, ölçülebilir bir gelişim evresi değildir.Bkz. Rüyalarda Jung arketipleri: gölge, anima ve animus, eşik

Gerçeklik testi

Gerçeklik testi, lucid rüya pratiğinde gün içinde birkaç kez uyanık mı yoksa rüyada mı olduğunu kontrol etme alışkanlığıdır. Örneğin bir yazıyı iki kez okumak, ellerine dikkatle bakmak ya da burnunu sıkıp nefes almayı denemek gibi. Amaç bu alışkanlığın rüyaya da taşınmasıdır; rüyada test başarısız olur ve rüyanın rüya olduğu anlaşılır. Psikiyatri aynı ifadeyi farklı bir anlamda kullanır.Bkz. Lucid rüya: temel bilgiler

Gölge

Gölge, Carl Jung'un psikolojisinde kişinin kendine ait olarak tanımadığı ya da kabul etmediği kişilik parçasıdır; utanç verici bulduğu özellikleri de, gelişmemiş güçlü yanlarını da içerir. Jung gölgenin rüyalarda çoğu zaman rüya görenle aynı cinsiyetten, tehditkâr ya da hor görülen bir figür olarak belirdiğini düşünüyordu. Kuramına göre gölgeyle yüzleşmek bireyleşmenin ilk adımlarından biridir.Bkz. Rüyalarda Jung arketipleri: gölge, anima ve animus, eşik

Hall ve Van de Castle sistemi

Hall ve Van de Castle sistemi, psikologlar Calvin Hall ve Robert Van de Castle'ın 1966'da yayımladığı, rüya raporlarının içeriğini kodlamaya yarayan bir yöntemdir. Karakterler, sosyal etkileşimler, duygular, mekânlar, nesneler, talihsizlikler ve başarılar gibi öğeleri sayar ve sonuçları yayımlanmış normlarla karşılaştırır. Rüya araştırmalarında en yaygın kullanılan kodlama sistemidir ve son çalışmalarda otomatikleştirilmiştir.

Hipnagoji

Hipnagoji, uyanıklıktan uykuya geçiş sırasındaki ara durumdur. Bu sırada pek çok insan, hipnagojik halüsinasyon denen kısa ve canlı imgeler, sesler, konuşmalar ya da bedensel duyumlar yaşar. Bunlar yaygındır ve genellikle zararsızdır. Uyanırken yaşanan karşılığına hipnopompik durum denir. Sık ve korkutucu halüsinasyonlar gündüz yoğun uyku hâliyle birlikte geliyorsa bir hekime söylemek gerekir, çünkü narkolepsiye eşlik edebilirler.

Hipnik sıçrama

Hipnik sıçrama, insan uykuya dalarken kaslarda ortaya çıkan ani ve istem dışı bir kasılmadır. Çoğu zaman düşme hissi ya da kısa bir imgeyle birlikte gelir ve bazen kişiyi irkilerek uyandırır. Çok yaygındır ve zararsız kabul edilir. Kafein, stres, akşam saatlerinde yapılan yoğun egzersiz ve uykusuzlukla birlikte daha sık görülme eğilimindedir.

İmgeleme provası terapisi

İmgeleme provası terapisi, süreğen kabuslar için kullanılan bilişsel davranışçı bir tedavidir. Kişi uyanıkken tekrarlayan bir kabusu yazar, onu dilediği şekilde değiştirir ve yeni hâlini her gün birkaç dakika boyunca zihninde prova eder. Travma sonrası görülenler de dahil olmak üzere kabuslar için en iyi araştırılmış psikolojik tedavilerden biridir ve kabus bozukluğu için klinik kılavuzlarda önerilir.Bkz. Kabuslar ve imgeleme provası terapisi

Kabus

Kabus, genellikle gecenin ikinci yarısında REM uykusundan doğan, canlı ve rahatsız edici bir rüyadır; içerdiği korku, öfke, üzüntü ya da tiksinti rüya göreni çoğu zaman uyandırır ve kişi rüyayı açıkça hatırlar. Ara sıra görülen kabuslar her yaşta, özellikle de çocuklukta yaygındır. Derin NREM uykusundan doğan ve genellikle hatırlanmayan gece terörlerinden farklıdır.Bkz. Kabuslar ve imgeleme provası terapisi

Kabus bozukluğu

Kabus bozukluğu, DSM-5'te ve uluslararası uyku bozuklukları sınıflamasında tanımlanan bir uyku bozukluğudur. Bu bozuklukta tekrar eden, iyi hatırlanan ve yoğun sıkıntı veren rüyalar belirgin bir sıkıntıya yol açar ya da gündüz hayatını, ruh hâlini veya uykuyu bozar. Kişi uyanınca kısa sürede kendine gelir. Travmadan sonra sık görülür, tedavi edilebilir, en çok da imgeleme provası terapisiyle; bir hekim ya da psikolog tarafından değerlendirilmelidir.Bkz. Kabuslar ve imgeleme provası terapisi

Kolektif bilinçdışı

Kolektif bilinçdışı, Carl Jung'un bütün insanların ortak olarak taşıdığına inandığı derin bir ruhsal katman için kullandığı terimdir. Kişinin kendi unuttuğu ya da bastırdığı yaşantılardan oluşan kişisel bilinçdışından ayrıdır. Jung'un kuramında arketipleri barındırır ve birbirinden habersiz kültürlerin rüyalarında ve mitlerinde benzer motiflerin neden görüldüğünü açıklar. Deneysel bir bulgu değil, kuramsal bir kavram olarak kalmaktadır.Bkz. Rüyalarda Jung arketipleri: gölge, anima ve animus, eşik

Lucid rüya (berrak rüya)

Lucid rüya, rüya görenin rüya devam ederken rüya gördüğünü bildiği rüyadır. Bazı kişiler rüyadaki olayları da yönlendirebilir, ama farkındalık ve kontrol her zaman birlikte gelmez. Anketler insanların yaklaşık yarısının en az bir kez lucid rüya gördüğünü gösteriyor. Laboratuvar çalışmaları da önceden kararlaştırılmış göz hareketi sinyalleri sayesinde REM uykusu sırasında lucid rüya görüldüğünü doğruladı.Bkz. Lucid rüya: temel bilgiler

MILD (anımsatıcı lucid rüya tetikleme)

MILD, İngilizcede mnemonic induction of lucid dreams ifadesinin kısaltmasıdır ve psikofizyolog Stephen LaBerge'ün 1980 civarında geliştirdiği bir lucid rüya tetikleme tekniğidir. Kişi bir rüyadan uyandığında onu hatırlar, "bir dahaki rüyamda rüya gördüğümü hatırlayacağım" gibi bir niyeti tekrarlar ve yeniden uykuya dalmadan önce o rüyada farkına vardığını hayal eder. Genellikle sabaha karşı kısa bir uyanışın ardından uygulanır.Bkz. Lucid rüya: temel bilgiler

NREM uykusu

NREM uykusu, İngilizcede hızlı göz hareketi olmayan uyku anlamına gelen ifadenin kısaltmasıdır ve gece uykusunun büyük kısmını oluşturur. N1 ve N2'deki hafif uykudan N3'teki derin, yavaş dalga uykusuna kadar üç evreye ayrılır. Derin NREM uykusu gecenin ilk yarısında yoğunlaşır. NREM uykusundan uyandırılan insanlar da rüya anlatır, ama bu rüyalar REM rüyalarına göre daha kısa ve daha çok düşünceye benzer olma eğilimindedir.

REM geri tepmesi

REM geri tepmesi, REM uykusunun azaldığı bir dönemin ardından REM uykusunun miktarında ve yoğunluğunda görülen artıştır. Örneğin uykusuzluktan sonra, alkolü ya da birçok antidepresan gibi bazı ilaçları bıraktıktan sonra veya bölünmüş bir gecenin ardından ortaya çıkar. Çoğu zaman alışılmadık derecede canlı ya da yoğun rüyalar, bazen de kabuslar getirir. Reçeteli ilaçlarda yapılacak her değişiklik önce bir hekimle konuşulmalıdır.

REM uykusu

REM uykusu, İngilizcede hızlı göz hareketi uykusu anlamına gelen ifadenin kısaltmasıdır. Bu evrede gözler kapalı göz kapaklarının altında hızla hareket eder, beyin etkinliği uyanıklığa benzer ve iskelet kaslarının çoğu geçici olarak felç olur. 1953'te Eugene Aserinsky ve Nathaniel Kleitman tarafından tanımlandı. Yaklaşık her 90 dakikada bir döner, sabaha doğru uzar ve en canlı, hikâye gibi rüyalar en çok bu evreden anlatılır.

Rüya günlüğü

Rüya günlüğü, rüyaların yazılı ya da sesli kaydıdır ve en iyisi, hafıza silinmeden, uyanır uyanmaz tutulmasıdır. Kayıtlarda genellikle rüyanın içeriği, duygular, rüyadaki insanlar ve yerler ve tarih yer alır. Günlük tutmak insanın hatırladığı rüya sayısını artırma eğilimindedir. Haftalar içinde de tek tek rüyaların gösteremeyeceği tekrar eden figürleri, mekânları ve duyguları ortaya çıkarır.Bkz. Rüya günlüğü nedir, nasıl tutulur

Rüya kuluçkası (rüya inkübasyonu)

Rüya kuluçkası, bir soru, bir kişi ya da bir tema hakkında rüya görmek umuduyla uyumadan önce bilinçli olarak ona odaklanma pratiğidir. Kökleri eskiye dayanır; örneğin antik Yunan'da hastalar şifa veren bir rüya görmek için Asklepios tapınaklarında uyurdu. Günümüz çalışmaları uyku öncesi telkinin rüya içeriğini etkileyebildiğini gösteriyor, ama bu yolla görülen rüyaların güvenilir cevaplar verdiğini göstermiyor.

Rüyayı hatırlama

Rüyayı hatırlama, uyandıktan sonra rüyaları akılda tutabilme yeteneğidir ve genellikle kişinin haftada ya da ayda kaç rüya anlattığıyla ölçülür. İnsandan insana ve haftadan haftaya büyük farklar gösterir. Kişi doğrudan REM uykusundan uyandığında, rüyalara ilgi duyduğunda, onları hatırlamaya niyet ettiğinde ve kıpırdamadan, güne dair düşünmeye başlamadan hemen yazdığında hatırlama genellikle daha iyidir.Bkz. Rüyalarını nasıl hatırlarsın

Sahte uyanış

Sahte uyanış, rüya görenin uyandığına inandığı, çoğu zaman kendi yatak odasında güne başladığı ama aslında hâlâ uyuduğu bir rüyadır. Gerçekten uyanmadan önce art arda birkaç kez tekrarlanabilir. Sahte uyanışlar sıklıkla lucid rüyalar ve uyku felciyle birlikte anlatılır. Odadaki tuhaf bir ayrıntıyı fark etmek, rüya görenin hâlâ rüyada olduğunu anlamasının yollarından biridir.Bkz. Lucid rüya: temel bilgiler

Süreklilik hipotezi

Süreklilik hipotezi, rüyaların içeriğinin rüya görenin uyanık hayatındaki kaygıları, ilişkileri ve uğraşlarını yansıttığı görüşüdür. Calvin Hall'un içerik analizi çalışmalarıyla, daha sonra da G. William Domhoff ve Michael Schredl gibi araştırmacılarla anılır. Çok sayıda rüya raporunu kodlayan çalışmalar bu hipotezi defalarca destekledi. Yine de rüyalar uyanıkken yaşanan olayları nadiren olduğu gibi tekrar eder.Bkz. Neden rüya görürüz? Uyku biliminin bildikleri

Tehdit simülasyonu kuramı

Tehdit simülasyonu kuramı, Finli psikolog Antti Revonsuo'nun 2000'de öne sürdüğü evrimsel bir rüya kuramıdır. Buna göre rüya görme, beynin tehlikeyi algılamayı ve ondan kaçınmayı prova edebilmesi için tehditkâr olayları simüle etmek üzere evrimleşmiştir; bu da atalarımızın yaşadığı ortamlarda hayatta kalmaya yardım etmiş olmalıdır. Rüyalarda tehdidin ne kadar sık görüldüğü kurama destek verir, ama rüyanın böyle bir işlevi olup olmadığı hâlâ tartışmalıdır.Bkz. Neden rüya görürüz? Uyku biliminin bildikleri

Tekrarlayan rüya

Tekrarlayan rüya, aylar ya da yıllar içinde aynı veya neredeyse aynı içerikle geri dönen rüyadır. Araştırmalar yetişkinlerin yüzde 60 ile 75'inin en az bir tekrarlayan rüya gördüğünü gösteriyor. Çoğu tatsızdır; kovalanmak, sıkışıp kalmak, düşmek ya da hazırlıksız yakalanmak sık görülen temalardır. Araştırmalar bu rüyaları stresle ve çözülmemiş kaygılarla ilişkilendirir; altta yatan durum değiştiğinde seyrekleşme eğilimindedirler.Bkz. Tekrarlayan rüyalar: psikoloji ne diyor

Tipik rüya

Tipik rüya, farklı yaşlardan ve kültürlerden çok sayıda insanın anlattığı bir rüya temasıdır; kovalanmak, düşmek, uçmak, dişlerin dökülmesi, geç kalmak, sınava girmek ya da topluluk içinde çıplak kalmak gibi. Tore Nielsen gibi araştırmacılar bu temaların ne kadar yaygın olduğunu anketlerle ölçtü. Bu temaların sıklığı insanların ortak kaygılarını gösterir; bir temanın herkes için tek ve sabit bir anlamı olduğunu göstermez.

Uyku felci

Uyku felci, uykuya dalarken ya da uyanırken yaşanan ve kişinin bilinci yerindeyken hareket edemediği, konuşamadığı kısa bir durumdur; REM uykusundaki kas felci uyanıklığa taşındığı için ortaya çıkar. Odada birinin varlığını hissetme, göğüste baskı ya da canlı halüsinasyonlar eşlik edebilir; halk arasında karabasan denen deneyim çoğu zaman budur. Saniyeler ya da dakikalar sürer ve tek başına zararsızdır; sık yaşanıyorsa bir hekime danışmak iyi olur.